علم نجوم در نهج البلاغه


علی میرزاییسه‌شنبه 03 اسفند 1400
10,7امتیاز علمی این اثر

کلیات علم نجوم

·        تعریف علم نجوم:

به دانش بررسی موقعیت تغییرات حرکت و ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی «اشیاء آسمانی» نجوم می گویند

·        تقسیمات علم نجوم

۱) هیئت و نجوم

به طور کلی درباره حرکت اجرام آسمانی بحث می کند

۲) اخترفیزیک

درباره ساختار، خواص فیزیکی، ترکیب شیمیایی و تحولات درونی ستارگان بحث می کند و به مطالعه حرکات ظاهری و حقیقی ستارگان و تعیین جایگاه آن ها نیز می پردازد این بخش خود شامل دو قسمت است:

الف) اخترفیزیک کاربردی

عمدتا به طراحی ابزار و وسایل نجومی می پردازد و مطالعه کاربردی روش های اختر شناسی مورد نظر است

ب) اختر فیزیک نظری

که به کمک قوانین فیزیک پدیده های نجومی را توضیح داده و تبیین می نماید

۳) طالع بینی

به کمک حرکت و مواضع اجرام آسمانی به پیشگویی می پردازد و به طالع بینی علمی و غیر علمی تقسیم می شود و در طالع بینی علمی تمام پیش گویی ها منطبق بر موازین علمی است

۴) کیهان شناسی

این رشته قوانین عمومی تکامل طبیعی و مادی جهان و ساختار آن را بررسی می کند به عبارت دیگر جهان هستی را به طور کلی در نظر می گیرد و به مطالعه آن می پردازد یکی از موضوعات مهم مورد مطالعه کیهان شناسی بررسی وضع کهکشان ها است

۵) کیهان زایی

درباره ی چگونگی پیدایش و منشا کیهان بحث می کند و مسایل مربوط به پیدایش، تحول و تکوین عالم، در قلمرو مطالعات کیهان زایی است

·        کاربردها و فواید ستاره شناسی:

این علم کهن همچون علوم دیگر بشری بر اساس پاسخگویی  به نیازهای مادی و فکری بشر و ارضای حس کنجکاوی او بوجود آمده و با گذشت زمان رشد و توسعه یافته است و به مرور زمان کاربردهای گوناگونی در زندگی و  علم و فناوری پیدا کرده است. برای نمونه می توان به موارد ذیل اشاره کرد:

1)  جهت یابی در امور مسافرتی، حمل و نقل زمینی و دریایی و هوایی، فضانوردی ، نظامی، نقشه برداری ، ماهواره ای و مکانهای ناشناخته ی زمینی و دریایی و اقیانوسی

2)  شناخت انرژیهای نو

3)  شناخت ساختار و عملکرد خورشید و تأثیرات فعالیت این ستاره حیات بخش بر آب و هوا و حیات موجودات زمین و رفتار جانداران

4)  شناخت چگونگی پیدایش عالم ستارگان و منظومه های ستاره ای و سیاره ای

5) جستجو و بررسی منشاء حیات و موجودات در کره زمین و سیارات دیگر

6) شناخت اجرام تهدید کننده  زمین و حیات آن مانند: سیارکها و دنباله داران

7) شناخت عناصر و مواد موجود در عالم هستی و دیگر اجرام  از طریق بررسی طیف آنها

8) شناخت ساختار کهکشان راه شیری و موقعیت منظومه ما در آن

9) شناخت موقعیت کهکشان ها

10) شناخت پیدایش ، شکل گیری ، وسعت و سرانجام عالم هستی (کیهان شناسی)

11) شناخت پدیده های مرتبط با ماه و تأثیرات بر آب و هوا و حیات موجودات زمین

12) تلاش و جستجو در جهت ارتباط با موجودات فرا زمینی از طریق ارسال سفینه های فضایی به سوی ستارگان نزدیک یا  ارسال امواج رادیویی به سوی آنها یا دریافت امواج احتمالی ارسال شده توسط آنها  از فضا به وسیله تلسکوپهای رادیویی

13) رصد و محاسبه موقعیت  اجرام با هدف اندازه گیری و سنجش زمان و کاربرد آن در زندگی روز مره و علوم و فنون مختلف بصورت تقویم و ساعت

14) تعیین اوقات شرعی که برای مسلمانان جهت انجام فرایض دینی مانند : نماز، روزه و اعیاد و... اهمیت فراوان دارد

15) تعیین جهت قبله که برای مسلمانان در نقاط مختلف کره ی زمین اهمیت فراوان دارد

16) اشتغال افراد یا پرکردن اوقات فراغت آنان (خصوصاً نوجوانان و جوانان) به کار و تحقیق علمی و مفید [1]

نجوم در اسلام

·        نجوم در قرآن:

ویژگی منحصر به فرد دوران ما این است که انسان توانسته است بسیاری از حقایق خیره کننده جهان خلقت را کشف کند و نوع نگاه ما را به جهان پیرامون خود تغییر دهد عجیب آنکه که می بینیم این حقایق به طور واضح در کتابی که قبل از 1400سال پیش نازل شده است بیان شده است آن هم در دورانی که علم نجوم چیزی جز طالع بینی,فریب, خرافه و افسانه نبود

خداوند بزرگ این حقایق علمی را در کتابش آورده است تا راهنمای کسانی باشد که در حقانیت آن تردید دارند تا به واسطه آن نور حق و عظمت رسالت اسلام را دریابند... از مهمترین این حقایق علمی عبارتند از:

1: چگونگی آغاز جهان خلقت

 از مهمترین اکتشافات دانشمدان در قرن بیستم بی اعتبار ساختن اندیشه ازلی و ابدی بودن جهان است آنان با دلایل متقن علمی ثابت کرده اند که آفرینش جهان با یک انفجار مهیب آغاز شده است که از آن به "انفجار بزرگ" یاد می کنند و تحقیقات همچنان درباره جزئیات این انفجار ادامه دارد آنان می گویند:

جهان هستی در ابتدا یک توده واحد بوده که منفجر شده و طی میلیون ها سال به شکل کنونی خود درآمده است

برخی دانشمندان ترجیح می دهند که در بیان این پدیده به جای کلمه" انفجار هستی" از اصطلاحات دقیق تری چون "انفصال" استفاده کنند در هر حال آنچه که مهم است این است که آنها با جعل این اصطلاحات در صدد بیان این واقعیت اند که جهان هستی در ابتدا یک توده واحد به هم پیوسته بوده سپس اجزای آن از یکدیگر انفصال یافته استو بعد از آن ستارگان و کهکشانها و زمین و ... به وجود آمده است

قرآن در بیان پدیده آغاز آفرینش با شیوه ای کاملا دقیق از دانشنمدان غربی پیشی گرفته است

قرآن در بیان این حقیقت از دانشمدان غرب پیشی گرفته است و دقیقا همان چیزی را می گوید که دانشمندان به آن دست یافته اند قرآن می گوید:

(أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا) [الأنبياء: 30].

ترجمه: آيا كافران نداستند كه آسمانها و زمين به هم پيوسته بودند و ما آنها را از يكديگر جدا كرديم

اینجاست که این سوال متوجه کسانی می شود که حقانیت قرآن را منکرند:

در زمان نزول قرآن چه کسی می دانست که جهان در ابتدا یک توده واحد به هم پیوسته بوده(رتقا) سپس از یکدیگر جدا شده (انتفتقت) و آنگاه جهانی کنونی به وجود آمده است آیا او کسی جز خدای متعال است؟

2: انبساط جهان

شاید بتوان"نظریه انبساط جهان" را مهمترین کشف نجومی قرن بیستم دانست بر طبق این نظریه کهکشانها با سرعت فوق العاده ای در حال حرکت و فاصله گرفتن از یکدیگرند که در نتیجه آن جهان هستی به طور مداوم در حال گسترش و انبساط است

جهان هستی با سرعت زیادی در حال انبساط است اما ما آن را احساس نمی کنیم دانشنمدان با استفاده از ابزار آلات پیشرفته توانسته اند سرعت آن را اندازه بگیرند این حقیقتی است که در زمان نزول قرآن هیچ کسی اطلاعی از آن نداشت

این دستاورد علمی دانشمدان بعد از تحقیقات بسیار و صرف هزینه های زیاد و در مدت زمان طولانی به دست آمده است عجیب آن که قرآن از سالها پیش در آیه زیر خبر از گسترش جهان داده است

( وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ)[الذاريات: 47]

ترجمه: ما آسمان را با قدرت بنا کردیم و گستراننده آن هستیم [2]

بیان چگونگی آغاز خلقت جهان و انبساط جهان تنها دو مورد از بیان حقائق نجومی هستند که قرآن به آنها اذعان کرده است آنهم در عصری که هیچگونه ابزار نجومی پیشرفته ای وجود نداشته است

قرآن استفاده نجوم را یک نعمت مهم الهى میداند که به وسیله آن جهت یابی و هدایت میسر می شود مى فرمايد: (وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ)و به وسيله ستارگان (به هنگام شب) هدايت مى شوند (سوره نحل، آيه 16)

و در جايى ديگر مى فرمايد: (وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَکُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الاْيَاتِ لِقَوْم يَعْلَمُونَ) او کسى است که ستارگان را براى شما قرار داد تا در تاريکى هاى خشکى و دريا به وسيله آنها راهنمايى شويد. ما نشانه ها(ى خود) را براى کسانى که آگاهند بيان داشتيم (سوره انعام، آيه 97)

نجوم در روایات:

پیرامون یادگیری و استفاده از علم نجوم روایات مختلفی از ائمه علیهم السلام بدست ما رسیده است که کاملترین و مهم ترین آنها خطبه 79  از نهج البلاغه است

خطبه 79:

ثم أقبل (علیه السلام) على الناس فقال‏:

أَيُّهَا النَّاسُ، إِيَّاكُمْ وَ تَعَلُّمَ النُّجُومِ، إِلَّا مَا يُهْتَدَى بِهِ فِي بَرٍّ أَوْ بَحْرٍ، فَإِنَّهَا تَدْعُو إِلَى الْكَهَانَةِ؛ وَ الْمُنَجِّمُ كَالْكَاهِنِ وَ الْكَاهِنُ كَالسَّاحِرِ وَ السَّاحِرُ كَالْكَافِرِ وَ الْكَافِرُ فِي النَّارِ؛ سِيرُوا عَلَى اسْمِ اللَّهِ‏.

هنگامی که حضرت قصد حرکت کردن به سوی خوارج را کرد يكى از يارانش به او گفت: اى اميرمؤمنان اگر در اين ساعت حركت كنى با اطلاعى كه از اوضاع كواكب دارم مى‏ترسم به پيروزى نرسید

حضرت فرمود:

آيا تصور مى‏كنى به ساعتى راهنمايى مى‏كنى كه هر كس در آن ساعت حركت كند زيان و ضرر از او دور مى‏شود؟ و بر حذر میدارى از ساعتى كه هر كه در آن حركت نمايد زيان و ضرر وى را احاطه مى‏كند؟

آن كه تو را در اين گفتار تصديق كند قرآن را تكذيب كرده و به گمان خود از طلب يارى خدا در به دست آوردن مطلوب و دفع مكروه بى‏نياز شده بنا به گفته تو سزاوار است كسى كه به گفته تو عمل كند تو را ستايش نمايد نه خدا را

سپس رو به مردم كردند و فرمودند:

اى مردم از آموختن علم نجوم‏ بپرهيزيد مگر به عنوان ابزارى براى جهت يابى در خشكى يا دريا زيرا نتيجه آموختن نجوم‏ كهانت و پيشگويى است و منجم چون كاهن و كاهن همانند ساحر و ساحر همچون كافر است و كافر در جهنم است به نام خدا حركت كنيد [3]

حضرت در قسمتی از کلام خود میفرمایند:

از پيشگويى هاى منجمان بپرهيزيد:

و مى فرمايند: اى مردم از فرا گرفتن علم نجوم بر حذر باشيد جز به آن مقدار که در خشکى و دريا به وسيله آن هدايت حاصل مى شود (و راه خود را از بيراهه باز مى يابيد) (أَيُّهَا النَّاسُ، إِيَّاکُمْ وَ تَعَلُّمَ النُّجُومِ، إِلاَّ مَا يُهْتَدَى بِهِ فِي بَرٍّ أَوْ بَحْر)

بنابراين ستاره شناسى و استفاده از وضع ستارگان در آسمان براى پيدا کردن جاده ها در دريا و صحرا و همچنين امور ديگرى از اين قبيل که بر واقعيت هاى اوضاع ستارگان بنا شده است نه تنها ممنوع نيست بلکه گاهی آموختن آن لازم است زیرا که با نظام جامعه انسانى سر و کار دارد

امام(عليه السلام) در ذيل کلامشان مى فرمايد:

اين که شما را از فراگيرى علم نجوم نهى کردم به خاطر اين است که نجوم به کهانت دعوت مى کند و منجم همچون کاهن است و کاهن همچون ساحر و ساحر همچون کافر است و کافر در آتش دوزخ است

بنابراين به پيشگويى اين منجم که گفت اگر در اين ساعت حرکت کنى به مقصود نخواهى رسيد اعتناء نکنيد و به نام خدا به سوى مقصد حرکت کنيد

مقصود از کهانت:

منظور از کهانت خبر دادن از امور پنهانى و پيشگويى درباره مسايل آينده و ادعاى آگاهى بر اسرار پنهان است و در لغت عرب کاهن به کسى گفته مى شود که مدعى اين امور باشد

بنابراين بخشی از علم نجوم (منظور علم احکام نجوم است) سر از کهانت در مى آورد و کارهاى کاهنان شباهت زيادى به ساحران دارد چرا که هر دو از طريق نيرنگ و تقلب به اغفال مردم دست مى زنند و ساحر همچون کافر است چرا که بر خدا توکل نمى کند و تکيه گاه او امور ديگرى است و خدا را عملاً منشأ تأثير در سرنوشت خود نمیداند

نتیجه:

علم نجوم یکی از علوم طبیعی بشری است که اقسام و فوائد مهمی دارد و در پاسخگویی به نیاز های علمی بشر کمک فروان میکند و از طرفی گزاره های نجومی دقیقی در قرآن کریم یافت می شود که دانشمندان پس از گذشت سالها از نزول قرآن در اثر تحقیقات علمی به آنها دست یافته اند

تعبیراتی پیرامون مساله نجوم در قرآن کریم موجود است که اين تعبيرات نشان مى دهند قرآن انسانها را براى فرا گرفتن علم نجوم تشويق میکند زیرا علم به نجوم را بعنوان یک نعمت و مایه هدایت معرفی میکند اما با مراجعه به خطبه 79 از نهج البلاغه شاهد نهی از تعلم علم نجوم هستیم که با دقت در کلام امیرالمومنین علیه السلام متوجه خواهیم شد که حضرت تنها از قسم خاصی از علم نجوم نهی فرموده اند و آن آموختن نجوم بجهت پیشگویی کردن و ترتب آثار بر پیشگویی هاست 

و باید گفت اصولا آگاهى بر اسرار عالم آفرينش و تفکر در خلقت آسمانها و زمين چيزى نيست که مورد مذمت قرار گيرد بنابراين آنچه با آن شدت مورد نهى و مذمت قرار گرفته حتما چيز ديگر است و آن عبارت است از:

مجموعه پندارها و خيالاتى است که زندگى و سرنوشت انسانها را در اين کره خاکى با اوضاع و احوال ستارگان پيوند مى داد آنچه در روايات اسلامى و در خطبه بالا از آن نهى شده همين پيشگويى ها و ارتباطات است

[1] وب سایت گروه علمی و نجومی پروکسیما

[2] www.kaheel7.com/fa

تمام اطلاعات علمی ذکر شده از سایت اینترینتی سازمان فضایی ناسا نقل شده است

[3] شريف الرضي، محمد بن حسين، نهج البلاغة / ترجمه انصاريان - قم، چاپ: اول، 1388 ش.

این نوشته را به اشتراک بذارید :
کپی کردن لینک

گفتگو راه تعامل

اگر در مورد این نوشته سوالاتی دارید و یا اینکه فکر میکنید اشکالاتی دارد ، بهترین راه گفتگو مستقیم با نویسنده و سایر کاربران است

← حساب کاربری خود را ایجاد کرده و گفتگو را شروع کنید