چه کسی همانند تو است!؟ ای علی!؟«نگاهی به آیه 207 سوره بقره در تفاسیر شیعی و اهل تسنن»


م.ح. قشنبه 29 مرداد 1401
10,7امتیاز علمی این اثر

مقدمه

شب همان شب که سفر مبدأ دوران می‌شد
خط به خط باور تقویم مسلمان می شد

شب همان شب که جهانی نگران بود آن شب
صحبت از جان پیمبر به میان بود آن شب

در شب فتنه، شب فتنه، شب خنجرها
باز هم چاره
علی بود نه آن دیگرها

مرد مردی که کمر بسته به پیکار دگر
بی زره آمده در معرکه یک بار دگر

تا خود صبح خطر دور و برش می‌ رقصید
تیغ عریان شده بالای سرش می ‌رقصید

مرد آن است که تا لحظه آخر مانده
در شب خوف و خطر جای پیمبر مانده

گر چه باران به سبو بود و نفهمید کسی
و محمد خود او بود و نفهمید کسی

در شب فتنه شب فتنه شب خنجرها
از هم چاره علی بود نه آن دیگرها

دیگرانی که به هنگامه تمرّد کردند
جان پیغمبر خود را سپر خود کردند

بگذارید بگویم چه غمی حاصل شد
آیه ترس برای چه کسی نازل شد

بگذارید بگویم خطر عشق مکن
جگر شیر نداری سفر عشق مکن

سید حمیدرضا برقعی (با اندکی تغییر)

آیه لیلة المبیت

بسم الله الرحمن الرحیم : « وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ (207)

و از مردم كسى است كه جانش را براى خشنودى خدا میفروشد [مانند اميرالمؤمنين عليه السلام‏] و خدا به بندگان‏ مهربان است. (207)

تفسیر آیه لیلة المبیت

آیه لیلة المبیت در تفاسیر شیعیان

تفسیر المیزان

... و در امالى شيخ طوسی از على بن الحسين (علیه السلام) روايت آمده كه در ذيل جمله:" وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ..."، فرموده: اين جمله در باره على علیه السلام نازل شده، كه در شب هجرت در بستر رسول خدا صلی الله علیه و آله خوابيد.

تفسیر نمونه

مفسر معروف اهل تسنن" ثعلبى" می گويد:

هنگامى كه پيغمبر اسلام صلی الله علیه و آله تصميم گرفت مهاجرت كند براى اداى دينهاى خود و تحويل دادن امانتهايى كه نزد او بود، على علیه السلام را به جاى خويش قرار داد و شب هنگام كه می ‏خواست به سوى غار" ثور" برود و مشركان اطراف خانه او را براى حمله به او محاصره كرده بودند دستور داد على علیه السلام در بستر او بخوابد و پارچه سبز رنگى (برد حضرمى) كه مخصوص خود پيغمبر بود روى خود بكشد در اين هنگام خداوند به" جبرئيل" و" ميكائيل" وحى فرستاد كه من بين شما برادرى ايجاد كردم و عمر يكى از شما را طولانی ‏تر قرار دادم كدام يك از شما حاضر است ايثار به نفس كند و زندگى ديگرى را بر خود مقدم دارد هيچكدام حاضر نشدند. به آنها وحى شد اكنون على علیه السلام در بستر پيغمبر خوابيده و آماده شده جان خويش را فداى او سازد به زمين برويد و حافظ و نگهبان او باشيد.

هنگامى كه جبرئيل بالاى سر و ميكائيل پايين پاى على علیه السلام نشسته بودند جبرئيل مى‏گفت:" به به آفرين بر تو اى على! خداوند بواسطه تو بر فرشتگان مباهات می‏كند".

در اين هنگام آيه فوق نازل گرديد و به همين دليل آن شب تاريخى به نام" ليلة المبيت" ناميده شده است.

و همچنین " ابن عباس" میگويد اين آيه هنگامى كه پيغمبر از مشركان كناره گرفته بود و با ابوبكر به سوى غار می‏رفت در باره على علیه السلام كه در بستر پيغمبر خوابيده بود نازل شد.

تفسیر نور

ابن أبي الحديد كه از علماى قرن هفتم اهل سنّت است، در شرح نهج البلاغه خود آورده است: تمام مفسّران گفته‏ اند اين آيه درباره على بن ابى طالب عليه السلام نازل شده است كه در ليلة المبيت در بستر رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله خوابيد. و اين موضوع در حدى از تواتر است كه جز كافر يا ديوانه آن را انكار نمی‏كند.

مشركانِ مكّه، قرار گذاشتند از هر قبيله‏اى يك نفر را براى كشتن پيامبر صلى اللَّه عليه و آله انتخاب كنند و آن حضرت را دسته جمعى از بين ببرند تا بنى هاشم به خونخواهى او قيام نكنند و با اين عمل از دعوت پيامبر راحت شوند. پيامبر صلى اللَّه عليه و آله از نقشه‏ آنان با خبر شد و على عليه السلام براى اينكه پيامبر به سلامت از مكّه خارج شود، در بستر ايشان خوابيد و اين آيه در شأن آن حضرت نازل گرديد.

(2). بسيارى از علماى اهل سنّت، به اين فضيلت على عليه السلام اقرار كرده‏اند كه علّامه امينى «قدس سرّه» در الغدير (ج 2، ص 48) آنان را نام برده است، از آن جمله امام أحمد حنبل، در مسند خود (ج 1، ص 348) می باشد.

 صاحب تفسير أطيب البيان می ‏نويسد: در كتاب غاية المرام، بيست حديث آمده كه نُه حديث از علماى اهل سنّت و يازده حديث از علماى شيعه است و اين آيه را درباره ى فداكارى حضرت على عليه السلام دانسته‏اند.

 در تاريخ طبرى، (ج 2، ص 373) نيز كه از نوشته‏ هاى قرن سوم است، ماجراى خوابيدن حضرت على عليه السلام در بستر رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله نقل شده است. هم چنان كه تاريخ يعقوبى (ج 2، ص 39) موضوع را به صراحت بازگو می ‏نمايد.

 در شرح نهج البلاغه ابن أبي الحديد (ج 4، ص 73) آمده است: معاويه چهار هزار درهم پول داد تا بگويند اين آيه در شأن ابن ملجم نازل شده است!. تفسير نمونه، ج 2، ص 49.

همين كه على عليه السلام در آن شب خطرناك به جاى پيامبر خوابيد، خداوند به دو فرشته‏ ى خود، جبرئيل و ميكائيل فرمود: كداميك از شما حاضريد فداى ديگرى شويد؟! هيچكدام از آنها حاضر نشدند. خداوند فرمود:

اينك مشاهده كنيد كه چگونه على بن ابى طالب عليه السلام حاضر است جان خود را فداى رسول خدا كند؛. گاهى بايد براى احياى يك معروف و يا محو يك منكر، جان را تسليم كرد.

حضرت على عليه السلام فرمودند:

كسى كه در راه امر به معروف و نهى از منكر كشته شود، يكى از مصاديق اين آيه است.     (تفسير صافى، ج 1، ص 241.)

البرهان

...و عنه: بإسناده، قال: أخبرنا أبو عمر، قال: أخبرنا أحمد، قال: حدثنا الحسن «1» بن عبد الرحمن ابن محمد الأزدي، قال: حدثنا أبي، قال: حدثنا عبد النور بن عبد الله بن المغيرة القرشي، عن إبراهيم بن عبد الله بن معبد «2»، عن ابن عباس، قال: بات عليعليه السلام ليلة خرج رسول الله صلى الله عليه و آله عن «3» المشركين على فراشه ليعمي على قريش، و فيه نزلت هذه: وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ. 

شیخ، با سند خود از ابو عمر، از احمد، از حسن بن عبد الرحمن بن محمد ازدی، از پدرش، از عبدالنور بن مغیره قُرَشی، از ابراهیم بن عبد الله بن معبد، از ابن عباس روایت می‌کند که گفت: علی علیه السلام در شبی که رسول الله صلی الله علیه و آله از دست مشرکان گریخت، در بستر ایشان خوابید تا قریش گمراه شوند و آیه: «وَمِنَ النَّاسِ مَن یشْرِی نَفْسَه ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللّه» در شأن علی علیه السلام نازل شده است.

 امالی، ج 1، ص 258. تفسير روايي البرهان - هاشم بن سليمان بحراني

و نیز عیاشی در تفسیر خود آورده است:                                                                                                                                                                                               

العياشي: عن جابر عن أبي جعفر علیه السلام قال: «و أما قوله: وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ فإنها نزلت في علي بن أبي طالب عليه السلام حين بذل نفسه لله و لرسوله، ليلة اضطجع على فراش رسول الله صلى الله عليه و آله لما طلبته كفار قريش».

عیاشی، از جابر، از امام باقر علیه السلام روایت می‌کند که پیرامون تفسیر آیه: «وَمِنَ النَّاسِ مَن یشْرِی نَفْسَه ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللّه وَاللّه رَؤُوفٌ بِالْعِبَادِ»  فرمود: این آیه، در شأن حضرت علی علیه السلام که در شبی که کفار قریش تصمیم به کشتن رسول الله را داشتند، جان خود را برای خدا و رسولش در طبق اخلاص گذاشت و در بستر رسول الله صلی الله علیه و آله آرمید، نازل شده است.

تفسیر عیاشی، ج 1، ص120، ح 293. تفسير روايي البرهان - هاشم بن سليمان بحراني

و نیز ابن شهرآشوب در مناقب آورده است:

ابن شهر آشوب في (المناقب)، قال: نزل قوله: وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ، في علي (عليه السلام) حين بات على فراش رسول الله (صلى الله عليه و آله).

ابن شهر آشوب در مناقب می‌گوید: آیه: «وَمِنَ النَّاسِ مَن یشْرِی نَفْسَه ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللّه» در شأن علی علیه السلام که در بستر رسول الله صلی الله علیه و آله خوابید، نازل شده است.

ابراهیم ثقفی و فلکی طوسی با سند، از حکم، از سُدّی، و ابو مالک، از ابن عباس آن را روایت کرده است.

و همچنین ابوالمفضّل شیبانی، با سند خود، از زین العابدین علیه السلام؛ و حسن بصری، از انس؛ و ابو زید انصاری، از عمرو بن علاء آن را روایت کرده است.

نیز ثعلبی از ابن عباس و سُدّی و معبد روایت کرده‌اند که آیه (فوق) در شأن علی علیه السلام میان مکه و مدینه، که در بستر پیامبر صلی الله علیه و آله خوابیده بود، نازل شده است.

مناقب، ج 2، ص 64. تفسير روايي البرهان - هاشم بن سليمان بحراني

و همچنین علی بن ابراهیم در تفسیر خود آورده است:

و قال علي بن إبراهيم، في معنى الآية، قال: ذاك أمير المؤمنين، و معنى يَشْرِي نَفْسَهُ: أي يبذل.

علی بن ابراهیم در تفسیر آیه فوق میگوید: منظور از آیه، امیر المؤمنین علی علیه السلام است و «یشْرِی نَفْسَه» یعنی جانش را فدا میکند.

تفسیر قمی، ج 1، ص 79. تفسير روايي البرهان - هاشم بن سليمان بحراني

و در نهج البیان آمده آمده است:

و في (نهج البيان): نزلت هذه الآية في أمير المؤمنين علي بن أبي طالب (عليه السلام) حين بات على فراش رسول الله (صلى الله عليه و آله) و ذلك أن قريشا تحالفوا على قتله ليلا، و أجمعوا أمرهم بينهم، أن ينتدب له من كل قبيلة شاب، فيكبسوا عليه «1» ليلا و هو نائم، فيضربوه ضربة رجل واحد، فلا يؤخذ بثأره من حيث إن قاتله لا يعرف بعينه، و لا يقوم أحد منهم بذلك من حيث إن له في ذلك مماسة.

فنزل جبرئيل (عليه السلام) على النبي (صلى الله عليه و آله) فأخبره بذلك و أمره أن يبيت ابن عمه عليا (عليه السلام) على فراشه، و يخرج هو مهاجرا إلى المدينة، ففعل ذلك، و جاءت الفتية- لما تعاهدوا عليه و تعاقدوا- يطلبونه، فكبسوا عليه البيت، فوجدوا عليا (عليه السلام) نائما على فراشه، فتنحنح فعرفوه، فرجعوا خائبين خاسرين، و نجى الله نبيه (صلى الله عليه و آله) من كيدهم.

روي ذلك عن أبي جعفر و أبي عبد الله (عليهما السلام).

در نهج البیان آمده است: این آیه، در شأن علی بن ابی طالب علیه السلام به هنگامی که در بستر رسول الله صلی الله علیه و آله خوابید، نازل شده است.

 قریش، یک شب با یکدیگر هم پیمان شده بودند تا پیامبر صلی الله علیه و آله را به قتل برسانند و چنین قرار گذاشته بودند که از هر قبیله، یک مرد جوان انتخاب شود تا شب هنگام که پیامبر صلی الله علیه و آله خواب است، به پیامبر هجوم ببرند (کبسوا علیه: یعنی به او هجوم بردند «لسان العرب- ریشه کبس»)؛

و هر کدام ضربتی بر او وارد نمایند تا بدین وسیله قاتل او مشخص نشود و انتقام خون او گرفته نشود؛ و هیچ کدام نمی‌توانستند به تنهایی این کار را بکنند؛ چرا که به آنها آسیب می‌رسید. این گونه بود که جبرئیل، بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد و او را از این مسئله، آگاه نمود و به او امر فرمود تا پسرعموی خود، علی علیه السلام را به جای خود در بستر قرار دهد و خود به سوی مدینه، هجرت کند و پیامبر صلی الله علیه و آله چنین کرد و چون آن جوانان، پیمان قتل پیامبر را بستند، به خانه پیامبر صلی الله علیه و آله هجوم بردند و مشاهده کردند که علی علیه السلام در بستر پیامبر صلی الله علیه و آله خوابیده است. علی علیه السلام در خواب، سرفه کرد و آنان، او را شناختند و ناامید و دست خالی بازگشتند و خداوند، پیامبرش را از مکر آنان رهایی بخشید. این مضمون، از امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام روایت شده است.

تفسير روايي البرهان - هاشم بن سليمان بحراني

و ثعلبی در تفسیر خود و ابن عقب در کتاب ملحمة و ابو سعادات در کتاب فضائل العشرة و غزالی در احیاء،

از ابو یقظان و جمعی از اصحاب ما، مانند: ابن بابویه، ابن شاذان، کلینی، طوسی، ابن عقده، برقی، ابن فیاض، عبدکی، صفوانی و ثقفی با سندهایشان، از ابن عباس و ابو رافع و هند بن ابی هاله روایت می‌کنند که رسول الله صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند به جبرئیل و میکائیل وحی نمود که من بین شما پیوند برادری ایجاد نمودم و عمر یکی از شما را طولانی تر از عمر دیگری قرار دادم. پس کدام یک از شما برادرش را بر خود ترجیح می‌دهد. هر دو آنها از مرگ بیزار بودند. پس خداوند به آن دو وحی نمود: آیا (نمی‌خواهید) مثل ولی من علی بن ابی طالب باشید که میان او و محمد، پیامبرم عقد اخوت بستم و علی، جان پیامبر را بر خود ترجیح داد و در بستر او خوابید تا با فدا کردن جان خود، از جان پیامبر صلی الله علیه و آله محافظت کند. هر دو به زمین فرود آیید و از او در مقابل دشمنش محافظت کنید. جبرئیل فرود آمده و در کنار سر حضرت نشست و میکائیل در کنار پاهای حضرت قرار گرفت و جبرئیل شروع به تکرار این جمله کرد: آفرین! آفرین! به انسانی همچون تو یا بن ابی طالب! به خدا سوگند فرشتگان به تو افتخار می‌کنند! و خداوند این آیه را نازل کرد: «وَمِنَ النَّاسِ مَن یشْرِی نَفْسَه»1.

 مناقب ابن شهر آشوب، ج 2، ص 64؛ شواهد التنزیل، ج 1، ص 96، ح 133.

 تفسير روايي البرهان - هاشم بن سليمان بحراني

الموفق بن أحمد الخوارزمي في (المناقب): بإسناده عن حكيم بن جبير، عن علي بن الحسين (عليه السلام)، قال: «إن أول من شرى نفسه ابتغاء رضوان الله علي بن أبي طالب (عليه السلام)».

موفق بن احمد خوارزمی در مناقب، با سند خود، از حکیم بن جبیر، از علی بن حسین علیه السلام روایت میکند که فرمود: اولین کسی که جانخود را به منظور جلب رضایت الهی، فدا نمود، علی بن ابی طالب علیه السلام بود.

مناقب خوارزمی، ص 74.تفسير روايي البرهان - هاشم بن سليمان بحراني

و در تفاسیر اهل سنّت

تفسیر کبیر فخر رازی

....و الرواية الثالثة: نزلت في علي بن أبي طالب بات على فراش رسول اللّه صلى اللّه عليه و سلّم ليلة خروجه إلى الغار،

و يروى أنه لما نام على فراشه قام جبريل عليه السلام عند رأسه، و ميكائيل عند رجليه، و جبريل ينادي: بخ بخ من مثلك يا ابن أبي طالب يباهي الله بك الملائكة و نزلت الآية.

....و روایت سوم: درباره علی بن ابی طالب نازل شد، هنگامی که ایشان در شب خروج پیامبر صلی الله علیه و آله به سمت غار بر بستر رسول خدا صلی الله علیه و آله خوابیدند ،

روايت شده است كه هنگامي كه بر بستر پیامبر صلی الله علیه و آله خوابيد، جبرئيل عليه السلام بر سر او ايستاد و ميكائيل بر پاي او و جبرئيل ندا مي داد:احسنت بر تو چه کسی مثل تو است ای پسر ابی طالب، خداوند در مقابل ملائکه به تو فخر ورزید، و آیه نازل شد.

 فضائل الصحابة: عن عبد الملك العكبري، و عن أبي المظفر السمعاني «5»، بإسنادهما عن علي ابن الحسين (عليه السلام)، قال: «أول من شرى نفسه علي بن أبي طالب (عليه السلام) كان المشركون يطلبون رسول الله (صلى الله عليه و آله)، فقام من فراشه و انطلق هو و أبو بكر، و اضطجع علي (عليه السلام) على فراش رسول الله (صلى الله عليه و آله)، فجاء المشركون فوجدوا عليا (عليه السلام)، و لم يجدوا رسول الله (صلى الله عليه و آله).

فضائل الصحابه: از عبدالملک عُکبَری و ابو مظفر سمعانی، هر دو با سندی از علی بن حسین علیه السلام روایت کرده‌اند که فرمود: اولین کسی که جان خود را فروخت (دست از جان خود شست)، علی بن ابی طالب علیه السلام بود. زیرا مشرکان در پی (قتل) رسول الله صلی الله علیه و آله بودند و رسول الله صلی الله علیه و آله از بستر خود برخاست و به همراه ابوبکر، از مکه رهسپار (مدینه) شد و علی علیه السلام در بستر او خوابید و مشرکان آمدند و دیدند که علی علیه السلام آنجا است و رسول الله صلی الله علیه و آله را نیافتند.

مناقب ابن شهر آشوب، ج 2، ص 64. تفسير روايي البرهان - هاشم بن سليمان بحراني

  

و در نتیجه

همه ی راویان از شیعه و سنی در قطعیت نزول این آیه مبارکه در مورد امیرالمؤمنین حضرت علی علیه السلام اتفاق نظر دارند و هیچ یک از راویان منکر این موضوع نشده است و آنچه که باعث شد حضرت علی علیه السلام در شب اول هجرت در بستر پیامبر عظیم الشأن اسلام حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه و آله با وجود محاصره ی دشمنان بیتوته کنند؛ چیزی نبود جز شجاعت، حب ولایت، حمایت از ولایت، اطاعت از ولایت و حفظ ولایت و... که در وجود ایشان آنچنان لبریز شده بود تا آنجایی که جان خویش را به مسلخ بکشاند.

   و خداوند در آخر این آیه مبارکه وعده داده است که «والله رئوف بالعباد» که حضرت علی علیه السلام بندگی خالص را در این شب بزرگ تفسیری نیکو کردند.

این نوشته را به اشتراک بذارید :
کپی کردن لینک

گفتگو راه تعامل

اگر در مورد این نوشته سوالاتی دارید و یا اینکه فکر میکنید اشکالاتی دارد ، بهترین راه گفتگو مستقیم با نویسنده و سایر کاربران است

← حساب کاربری خود را ایجاد کرده و گفتگو را شروع کنید