موانع توسعه دموکراسی در خاورمیانه


سید صالح فتوحیپنج‌شنبه 09 تیر 1401
10,6امتیاز علمی این اثر

مقدمه
خاورمیانه منطقه ای در نیم کره شمالی کره زمین می باشد که طبق رایج ترین و عام ترین تعریف آن شامل کشورهای ایران، عراق، ترکیه، سوریه، اردن، لبنان، فلسطین و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس و کشور مصر در شمال آفریقا می باشد. البته تعاریف متعددی از خاورمیانه وجود دارد. این منطقه از لحاظ استراتژیک و ژئوپلتیک یک منطقه بسیار مهم بوده و مورد توجه قدرت های بزرگ جهان بوده و هست به خاطر اینکه بزرگترین منابع انرژی جهان یعنی نفت و گاز و بیشترین منابع معدنی مورد استفاده ی کشورهای صنعتی در این منطقه قرار دارد.

همچنین این منطقه در چهارراه جهان واقع شده و مهم ترین راه های ارتباطی دریایی و زمینی از شرق به غرب زمین و بالعکس در این منطقه وجود دارد. علت دیگر این است که خاورمیانه یک بازار مصرف بزرگ در اقتصاد جهان می باشد که سبب رونق اقتصادی بسیاری از کشورهای توسعه یافته می باشد.

کشورهای این منطقه عمدتا کشورهای جهان سوم هستند که یکی از شاخص های آنها نبود یا ضعف دموکراسی یا نظام مردم سالاری می باشد. این مقاله درصدد بررسی موانع توسعه دموکراسی در کشورهای خاورمیانه می باشد.

مفهوم حکومت دموکراسی
دموکراسی یک واژه یونانی و مرکب از دو بخش دموس به معنای مردم و کرتیوس به معنای حکومت می باشد و به این معنا می توان دموکراسی را حکومت مردم نامید. 

دموکراسی حکومتی است که در آن منشا و سرچشمه قدرت مردم هستند و به عبارتی مردم تصمیم می گیرند که چه کسی را برای حکومت انتخاب کرده و به او قدرت ببخشند. دموکراسی حکومتی است که در آن مردم با واسطه یا بی واسطه حاکمیت خود را اعمال می کنند. در تعریفی مختصر و ساده از دموکراسی آبراهام لینکلن می گوید: دموکراسی حکومت مردم بر مردم و برای مردم است.

دموکراسی به دو نوع مستقیم و غیرمستقیم است که امروزه در بسیاری از کشورهای جهان نوع غیرمستقیم یا نمایندگی جریان دارد. به عبارتی مردم با انتخاب نمایندگان خود در جریان حکومت مشارکت می کنند. 

دموکراسی به عقیده هانتینگتون همچون موجی عمل کرده و در طول سالیان دراز از مغرب زمین به مشرق زمین انتقال یافته و عمدتا بعد از جنگ جهانی دوم و در دهه های ۷۰ تا ۹۰ در بسیاری از کشورهای آسیایی، آفریقایی و آمریکای لاتین  به خصوص در منطقه خاورمیانه نظام دموکراسی ایجاد شدند اما این نظام ها، نظام های دموکراتيک به معنای واقعی کلمه نمی باشند.

میزان دموکراتيک بودن نظام یک کشور براساس معیارها و شاخص هایی بررسی می شود که شاخص های دموکراسی نامیده می شوند و در اینجا به چند نمونه از آنها اشاره می شود.

انتخابات آزاد:

 یکی از اصلی ترین شاخص های یک نظام دموکراتيک برگزاری انتخابات آزاد است. به این معنا که هر فرد یا گروهی با توجه به ضوابط مشخص حق شرکت در انتخابات و رسیدن به قدرت را داشته باشد البته در رقابتی سالم.  همچنین رای دهندگان در انتخاب و رای خود باید از آزادی عمل برخوردار باشند و بستر شرکت در انتخابات برای تمام شهروندان چه موافق و چه مخالف فراهم باشد.

آزادی احزاب و گروه های سیاسی:

 در هر کشور وجود احزاب و گروه های سیاسی متعدد باعث ارتباط بهتر میان مردم و حکومت می شود و یک کشور از لحاظ سیاسی پویایی بیشتر کسب می کند. در یک نظام دموکراتيک احزاب و گروه های سیاسی باید از متن و بطن جامعه مدنی یا ملت شکل گرفته باشند و تمام آنها فرصت برابر و یکسان جهت رقابت برای کسب قدرت را داشته باشند.

آزادی ها و برابری های فردی:

 در یک نظام دموکراتيک که بر پایه آزادی و برابری است، تمام افراد از هر جنسیت، نژاد، رنگ پوست و... باید از آزادی ها و حقوق یکسانی برخوردار باشند. مثل آزادی بیان، عقیده، اندیشه و.... همچنین تمام گروه های قومی، نژادی و ... باید فرصت های برابر جهت حضور و مشارکت در ساختار سیاسی را دارا بوده و بدون تبعیض با آنها رفتار شود. علاوه بر این ۳ شاخص مهم، یک نظام دموکراتيک از شاخص های دیگری مثل آزادی مطبوعات و رسانه ها، استقلال نهادها و دستگاه اداری، تفکیک قوا و.... برخوردار است.

دموکراسی در خاورمیانه: 

همانطور که گفته شد اکثر کشورهای منطقه خاورمیانه کشورهای استعمارزده ای بوده اند که نظام های دموکراتیک در دهه های 70 و 90 در آنها ایجاد شد اما با این حال دموکراسی در خاورمیانه رشد خوبی نداشته است. اکثر کشورهای این منطقه مثل کشورهای عربی از نظام های غیردموکراتیک در قالب پادشاهی و سلطنتی برخوردار هستند و در کشورهایی که نظام دموکراتیک وجود دارد، شاهد ضعف و ناکارآمدی این نظام ها هستیم.


درباره عدم رشد دموکراسی در خاورمیانه علل و عوامل متعددی نقش دارند که در ادامه برخی از آنها مورد بررسی قرار می گیرند.
تقابل سنت و مدرنیته:

 اکثر کشورهای خاورمیانه کشورهایی هستند که از ساختارهای سنتی و ارزش های سنتی متعددی برخوردار هستند و در فرآیند مدرن سازی دچار مشکل شده اند که همین مسئله رشد سیاسی را با مشکل مواجهه کرده است.

 به عبارتی در این کشورها فرآیند مدرن سازی تحت الشاع تقابل میان ارزش های سنتی و مدرن قرار گرفته و با توجه به بافت سنتی این جوامع، پذیرفتن ارزش های مدرن به ویژه در حوزه سیاسی بسیار سخت شده است.

ضعف جامعه مدنی: 

جامعه مدنی مجموعه ای از نهادها، احزاب، سندیکاها و سازمان های غیردولتی هستند که از نفوذ و دخالت دولت در امان مانده اند و به دنبال تامین حداکثر منافع ملت و کاهش فشارهای دولت بر ملت هستند.

 متاسفانه در کشورهای خاورمیانه جامعه مدنی یا فرهنگی به خوبی شکل نگرفته یا بسیار ضعیف می باشد. چرا که در اکثر این کشورها احزاب و سازمان های غیردولتی وجود دارند که به گونه ای وابسته به دولت هستند یا برخاسته از دولت می باشند و همین مسئله فشار دولت بر ملت  را افزایش می دهد. در برخی دیگر از کشورها هم اساسا احزاب و گروه های سیاسی وجود ندارند.

عدم توسعه اقتصادی:

 در کشورهای خاورمیانه که از لحاظ اقتصادی رشد و توسعه مناسبی ندارند، رفاه اقتصادی و وضعیت معیشتی مردم بسیار نامطلوب است و همین مسئله سبب شده تا تمام تلاش، تمرکز و تفکر مردم بر اوضاع اقتصادی و بهبود آن باشد و مردم از حضور فعال در عرصه سیاسی و نظارت سیاسی باز بمانند که این یکی دیگر از موانع توسعه دموکراسی است. از سوی دیگر عدم توسعه اقتصادی باعث شده تا اکثر نخبگان در این کشورها بیشترین تمرکز خود را بر رشد و توسعه اقتصادی بگذارند و نسبت به توسعه سیاسی بی تفاوت باشند یا در مواردی آنرا سرکوب کنند.

عدم توسعه یافتگی فرهنگی:

کشورهای خاورمیانه کشورهایی با نرخ رشد جمعیتی بالایی هستند اما متاسفانه توزیع امکانات فرهنگی و آموزشی با نرخ رشد جمعیت همگونی ندارد و بسیاری از مردم در این کشورها بی سواد بوده یا از سطح سواد کمی برخورداراند. از طرف دیگر رسانه ها به عنوان پل ارتباطی میان مردم و دولت که نقش مهمی در آگاه سازی ملت دارند در کشورهای این منطقه غیر فعال بوده یا ابزاری در اختیار دولت ها هستند و در جهت کسب مشروعیت و مقبولیت آنها به کار می روند. این موارد تنها بخشی از علل و عوامل رشد نیافتگی دموکراسی و ارزش های آن در کشورهای منطقه خاورمیانه می باشد.

نتیجه گیری:

علی رغم اینکه بسیاری از کشورهای منطقه خاورمیانه نظام های دموکراتیک ندارند و همچنین نظام های دموکراتیک در این کشورها از ضعف و کاستی برخوردار است اما با این حال در سال های اخیر تحت تاثیر افکار عمومی، فشارهای سازمان های بین المللی، فعالیت های سازمان های دولتی و غیردولتی و ... اقدامات متعددی در راستای تقویت ارزش های دموکراتیک در این کشورها شکل گرفته است. حتی نظام های غیردموکراتیک در این منطقه هم سعی کرده اند برخی از آزادی ها و برابری ها را در کشور خود اعمال کنند و همچنین نظام های دموکراتیک هم با اقداماتی مثل تقویت جامعه مدنی، گسترش سازمان های مردم نهاد، توجه بیشتر به حقوق و آزادی های اقلیت ها، توسعه اقتصادی و ... تلاش نموده اند تا شاخص های دموکراسی را در کشورهای خود تقویت بنمایند.


منابع
موانع توسعه دموکراسی در خاورمیانه، دکتر امیر ساجدی، عضو هیات عامی دانشگاه آزاد اسلامی تهران
درباره دموکراسی، رابرت دال، ترجمهٔ حسن فشارکی، نشر شیرازه، چاپ ۱۳۸۹، شابک ۹۷۸۹۶۴۲۵۰۹۶۷
تاریخ خاورمیانه، ژرژ لنچافسکی، ترجمهٔ هادی جزایری، نشر اقبال، چاپ ۱۳۸۱ شابک 9644061675

این نوشته را به اشتراک بذارید :
کپی کردن لینک

گفتگو راه تعامل

اگر در مورد این نوشته سوالاتی دارید و یا اینکه فکر میکنید اشکالاتی دارد ، بهترین راه گفتگو مستقیم با نویسنده و سایر کاربران است

← حساب کاربری خود را ایجاد کرده و گفتگو را شروع کنید

آخرین گفتگو های این نوشته :

آفلاین
سعید بهرامیبا افتخار طلبه ام
1 پاسخ
میزان دموکراسی در ایران چقدر است ؟آخرین بروزرسانی : 1 ماه پیش